Lạm phát cơ bản là gì và tại sao chỉ số này thường được các ngân hàng trung ương theo dõi khi đánh giá tình hình kinh tế? Trong thực tế, giá hàng hóa và dịch vụ không phải lúc nào cũng biến động theo cùng một hướng. Giá xăng dầu có thể tăng mạnh do thị trường năng lượng thế giới, trong khi giá thực phẩm giảm nhờ nguồn cung dồi dào. Những biến động ngắn hạn này có thể khiến chỉ số giá tiêu dùng (CPI) thay đổi đáng kể nhưng chưa chắc phản ánh xu hướng lạm phát kéo dài.
Để đánh giá rõ hơn áp lực giá cả mang tính nền tảng, các nhà kinh tế sử dụng chỉ số lạm phát cơ bản. Đây là thước đo giúp hạn chế ảnh hưởng của một số nhóm hàng có giá biến động mạnh hoặc chịu tác động trực tiếp từ các quyết định hành chính.
Lạm phát cơ bản có vai trò quan trọng trong việc phân tích sức mua, kỳ vọng lạm phát, chính sách lãi suất và triển vọng ổn định kinh tế vĩ mô.
Bài viết dưới đây sẽ giải thích chi tiết khái niệm lạm phát cơ bản, cách tính, sự khác biệt với lạm phát thông thường, các yếu tố ảnh hưởng và vai trò của chỉ số này đối với nền kinh tế Việt Nam.
Lạm phát cơ bản là gì?
Lạm phát cơ bản, tiếng Anh là Core Inflation, là chỉ tiêu phản ánh sự thay đổi mức giá của một nhóm hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng sau khi loại trừ một số thành phần có giá biến động mạnh hoặc chịu ảnh hưởng của các yếu tố đặc thù.
Mục đích chính của lạm phát cơ bản là giúp nhận diện xu hướng biến động giá mang tính nền tảng, thay vì chỉ tập trung vào những thay đổi ngắn hạn của mức giá chung.
Trong nhiều nền kinh tế, cách tính lạm phát cơ bản phổ biến là loại trừ giá thực phẩm và năng lượng khỏi rổ hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng.
Tuy nhiên, phương pháp tính có thể khác nhau giữa các quốc gia.
Tại Việt Nam, chỉ số giá tiêu dùng dùng để tính lạm phát cơ bản được xác định sau khi loại trừ một số nhóm như lương thực, thực phẩm tươi sống, năng lượng và các mặt hàng do Nhà nước quản lý thuộc phạm vi loại trừ theo phương pháp thống kê áp dụng.
Ví dụ, trong một tháng, giá xăng dầu tăng mạnh khiến CPI tăng đáng kể. Tuy nhiên, nếu giá của phần lớn hàng hóa và dịch vụ còn lại tương đối ổn định, lạm phát cơ bản có thể tăng chậm hơn CPI.
Ngược lại, nếu giá dịch vụ, hàng tiêu dùng và nhiều nhóm sản phẩm khác đồng loạt tăng, lạm phát cơ bản có thể duy trì ở mức cao ngay cả khi giá năng lượng giảm.
Vì vậy, lạm phát cơ bản thường được sử dụng để đánh giá mức độ lan rộng và tính dai dẳng của áp lực giá cả.
Vì sao cần theo dõi lạm phát cơ bản?
Chỉ số CPI phản ánh sự thay đổi giá của một rổ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng đại diện. Tuy nhiên, một số thành phần trong rổ CPI có thể biến động mạnh trong thời gian ngắn.
Chẳng hạn, giá xăng dầu chịu ảnh hưởng từ nguồn cung năng lượng toàn cầu, xung đột địa chính trị và biến động thị trường quốc tế.
Giá thực phẩm tươi sống có thể thay đổi do thời tiết, dịch bệnh hoặc yếu tố mùa vụ.
Những biến động này có thể khiến CPI tăng hoặc giảm mạnh trong một số tháng.
Nếu chỉ nhìn vào CPI, nhà hoạch định chính sách có thể khó phân biệt giữa cú sốc giá tạm thời và áp lực lạm phát kéo dài.
Lạm phát cơ bản giúp bổ sung góc nhìn bằng cách hạn chế ảnh hưởng trực tiếp của các nhóm hàng được loại trừ.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa lạm phát cơ bản luôn phản ánh chính xác hơn mọi khía cạnh của nền kinh tế.
CPI vẫn là chỉ tiêu quan trọng để đánh giá sự thay đổi chi phí sinh hoạt của người dân.
Hai chỉ số cần được sử dụng kết hợp thay vì thay thế hoàn toàn cho nhau.
Lạm phát cơ bản khác gì với lạm phát thông thường?
Lạm phát thông thường thường được hiểu là lạm phát toàn phần, tiếng Anh là Headline Inflation.
Đây là tỷ lệ thay đổi của chỉ số giá tiêu dùng bao gồm đầy đủ các nhóm hàng hóa và dịch vụ trong phạm vi thống kê.
Trong khi đó, lạm phát cơ bản được tính trên một rổ hàng đã loại trừ những thành phần nhất định.
| Tiêu chí | Lạm phát toàn phần | Lạm phát cơ bản |
| Chỉ số thường dùng | CPI toàn phần | CPI cơ bản |
| Phạm vi hàng hóa | Rổ CPI đầy đủ | Rổ CPI sau loại trừ |
| Giá năng lượng | Có tính | Thường loại trừ |
| Thực phẩm | Có tính | Loại trừ một số nhóm theo phương pháp |
| Biến động ngắn hạn | Có thể mạnh hơn | Thường ít biến động hơn |
| Mục đích | Đo biến động giá tiêu dùng chung | Theo dõi áp lực giá nền tảng |
Điểm cần lưu ý là lạm phát cơ bản không phải lúc nào cũng thấp hơn lạm phát toàn phần.
Nếu giá năng lượng và thực phẩm giảm trong khi giá các nhóm hàng còn lại tiếp tục tăng, lạm phát cơ bản có thể cao hơn CPI toàn phần.
Ví dụ giả định, lạm phát toàn phần trong một năm là 2,5%, trong khi lạm phát cơ bản đạt 3,8%.
Trường hợp này cho thấy mức tăng giá của nhóm hàng được giữ lại trong rổ tính lạm phát cơ bản cao hơn mức tăng chung của toàn bộ rổ CPI.
Những nhóm hàng nào thường bị loại khỏi lạm phát cơ bản?
Việc xác định nhóm hàng bị loại trừ phụ thuộc vào phương pháp thống kê của từng quốc gia.
Lương thực và thực phẩm tươi sống
Giá lương thực và thực phẩm có thể chịu ảnh hưởng lớn từ mùa vụ, thời tiết và điều kiện cung ứng.
Ví dụ, một đợt mưa bão kéo dài có thể khiến nguồn cung rau xanh giảm và giá tăng mạnh.
Khi hoạt động sản xuất và vận chuyển trở lại bình thường, giá rau có thể giảm.
Những biến động này không nhất thiết phản ánh xu hướng tăng giá kéo dài của toàn bộ nền kinh tế.
Tại Việt Nam, việc loại trừ lương thực và thực phẩm tươi sống giúp hạn chế ảnh hưởng của một số biến động giá mang tính thời vụ.
Năng lượng
Nhóm năng lượng thường bao gồm những sản phẩm như xăng dầu và một số loại nhiên liệu khác.
Giá năng lượng có thể thay đổi nhanh chóng do biến động giá dầu thế giới, nguồn cung hoặc chính sách liên quan.
Việc loại trừ nhóm năng lượng giúp chỉ số lạm phát cơ bản ít chịu ảnh hưởng trực tiếp từ những cú sốc giá này.
Tuy nhiên, giá năng lượng vẫn có thể tác động gián tiếp đến lạm phát cơ bản thông qua chi phí vận tải và sản xuất.
Một số mặt hàng do Nhà nước quản lý
Tại Việt Nam, phương pháp tính lạm phát cơ bản còn loại trừ những mặt hàng do Nhà nước quản lý thuộc phạm vi được quy định trong phương pháp thống kê.
Giá của các mặt hàng này có thể thay đổi theo quyết định điều hành, thay vì chỉ phản ánh quan hệ cung cầu thị trường.
Việc loại trừ giúp hạn chế ảnh hưởng trực tiếp của một số lần điều chỉnh giá hành chính đến chỉ số lạm phát cơ bản.
Tuy nhiên, phạm vi loại trừ cần được xác định theo danh mục thống kê chính thức, không nên mặc định mọi hàng hóa hoặc dịch vụ có sự quản lý của Nhà nước đều bị loại.
Cách tính lạm phát cơ bản
Về nguyên tắc, lạm phát cơ bản được tính dựa trên tỷ lệ thay đổi của chỉ số giá tiêu dùng cơ bản giữa hai thời kỳ.
Công thức tính lạm phát cơ bản theo năm:
Lạm phát cơ bản (%) = [(CPI cơ bản kỳ hiện tại − CPI cơ bản cùng kỳ năm trước) / CPI cơ bản cùng kỳ năm trước] × 100%
Trong đó:
- CPI cơ bản kỳ hiện tại là chỉ số giá của rổ hàng hóa, dịch vụ được sử dụng để tính lạm phát cơ bản tại thời điểm nghiên cứu.
- CPI cơ bản cùng kỳ năm trước là chỉ số tương ứng của cùng kỳ năm trước.
- Kết quả thể hiện tỷ lệ thay đổi giá của rổ hàng được sử dụng trong phép tính.
Ví dụ tính lạm phát cơ bản
Giả sử CPI cơ bản của một quốc gia có số liệu:
| Chỉ tiêu | Giá trị giả định |
| CPI cơ bản tháng 9 năm trước | 110 |
| CPI cơ bản tháng 9 năm hiện tại | 114,4 |
| Mức tăng chỉ số | 4,4 điểm |
| Lạm phát cơ bản | 4% |
Áp dụng công thức:
(114,4 − 110) / 110 × 100% = 4%.
Kết quả cho thấy giá của rổ hàng hóa và dịch vụ được sử dụng để tính CPI cơ bản tăng 4% so với cùng kỳ năm trước.
Đây là ví dụ minh họa, không phải số liệu lạm phát thực tế của Việt Nam.
Có thể tính lạm phát cơ bản bằng cách lấy CPI trừ giá xăng dầu không?
Không thể tính chính xác theo cách đơn giản này.
CPI là chỉ số tổng hợp được xây dựng từ giá của nhiều nhóm hàng hóa và dịch vụ với quyền số khác nhau.
Khi tính CPI cơ bản, cơ quan thống kê cần loại trừ những thành phần theo phương pháp quy định và tính lại chỉ số dựa trên phạm vi, quyền số phù hợp.
Vì vậy, không thể lấy tỷ lệ lạm phát toàn phần trừ trực tiếp tỷ lệ tăng giá xăng dầu hoặc thực phẩm để thu được lạm phát cơ bản.
Ví dụ, CPI tăng 5% và giá xăng tăng 20% không có nghĩa lạm phát cơ bản bằng -15%.
Để tính chính xác, cần có dữ liệu chỉ số giá, quyền số và phương pháp tổng hợp thống kê tương ứng.
Những yếu tố ảnh hưởng đến lạm phát cơ bản
Mặc dù đã loại trừ một số nhóm hàng có giá biến động mạnh, lạm phát cơ bản vẫn chịu tác động từ nhiều yếu tố kinh tế.
Nhu cầu tiêu dùng trong nước
Khi thu nhập và nhu cầu tiêu dùng tăng mạnh, doanh nghiệp có thể có thêm khả năng điều chỉnh giá bán.
Nếu tổng cầu tăng nhanh hơn năng lực cung ứng, giá của nhiều nhóm hàng hóa và dịch vụ có thể tăng.
Điều này có thể làm lạm phát cơ bản tăng lên.
Ngược lại, khi nhu cầu tiêu dùng suy yếu, áp lực tăng giá có thể giảm.
Chi phí lao động và năng suất
Tiền lương là một thành phần quan trọng trong chi phí cung cấp dịch vụ và sản xuất hàng hóa.
Khi chi phí lao động trên mỗi đơn vị sản phẩm tăng, doanh nghiệp có thể điều chỉnh giá bán.
Tuy nhiên, tiền lương tăng không tự động dẫn đến lạm phát.
Nếu năng suất lao động tăng tương ứng, doanh nghiệp có thể duy trì giá bán mà không cần chuyển toàn bộ chi phí sang khách hàng.
Giá nguyên vật liệu và năng lượng
Dù giá năng lượng thường được loại trừ trực tiếp, tác động gián tiếp vẫn có thể xuất hiện.
Ví dụ, giá dầu tăng khiến chi phí vận chuyển và sản xuất hàng tiêu dùng cao hơn.
Nếu doanh nghiệp chuyển chi phí này vào giá bán của các sản phẩm nằm trong rổ CPI cơ bản, lạm phát cơ bản vẫn có thể tăng.
Đây là lý do việc loại trừ năng lượng không đồng nghĩa loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của giá năng lượng.
Biến động tỷ giá hối đoái
Tỷ giá ảnh hưởng đến chi phí nhập khẩu nguyên liệu, máy móc và hàng tiêu dùng.
Khi đồng nội tệ mất giá, giá hàng nhập khẩu tính bằng nội tệ có thể tăng.
Nếu chi phí này được chuyển sang giá bán trong nước, lạm phát cơ bản có thể chịu áp lực tăng.
Mức độ tác động phụ thuộc vào cơ cấu nhập khẩu, khả năng điều chỉnh giá và tình hình cạnh tranh trên thị trường.
Kỳ vọng lạm phát
Kỳ vọng về giá cả trong tương lai có thể ảnh hưởng đến quyết định của doanh nghiệp và người lao động.
Nếu doanh nghiệp dự đoán chi phí sẽ tiếp tục tăng, họ có thể điều chỉnh giá bán sớm hơn.
Người lao động cũng có thể yêu cầu tăng lương để bảo vệ sức mua.
Trong một số điều kiện, những hành vi này có thể khiến áp lực lạm phát trở nên dai dẳng.
Vì sao lạm phát cơ bản quan trọng với ngân hàng trung ương?
Ngân hàng trung ương có nhiệm vụ quan trọng trong việc duy trì ổn định tiền tệ và góp phần kiểm soát lạm phát.
Để thực hiện mục tiêu này, cơ quan tiền tệ cần phân biệt giữa những cú sốc giá ngắn hạn và áp lực lạm phát có khả năng kéo dài.
Lạm phát cơ bản cung cấp thêm thông tin để đánh giá xu hướng giá cả nền tảng.
Ví dụ, nếu CPI tăng mạnh chủ yếu do giá xăng dầu nhưng lạm phát cơ bản vẫn ổn định, ngân hàng trung ương có thể đánh giá cú sốc giá có tính tạm thời hay không trước khi lựa chọn phản ứng chính sách.
Ngược lại, nếu lạm phát cơ bản tăng liên tục và lan rộng sang nhiều nhóm hàng hóa, dịch vụ, điều này có thể cho thấy áp lực giá đang trở nên dai dẳng.
Tuy nhiên, ngân hàng trung ương không chỉ dựa vào lạm phát cơ bản để quyết định lãi suất.
Những chỉ tiêu khác như lạm phát toàn phần, tăng trưởng kinh tế, việc làm, tín dụng, tỷ giá và kỳ vọng lạm phát cũng cần được xem xét.
Lạm phát cơ bản tăng cao có nguy hiểm không?
Lạm phát cơ bản tăng cao kéo dài có thể là tín hiệu cho thấy áp lực giá đang lan rộng trong nền kinh tế.
Nếu giá của nhiều nhóm hàng hóa và dịch vụ tăng liên tục, sức mua của người tiêu dùng có thể suy giảm.
Doanh nghiệp cũng có thể gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch chi phí và đầu tư.
Ngoài ra, lạm phát cơ bản cao có thể ảnh hưởng đến kỳ vọng lạm phát trong tương lai.
Khi người dân và doanh nghiệp tin rằng giá sẽ tiếp tục tăng nhanh, hành vi định giá và thương lượng tiền lương có thể thay đổi.
Tuy nhiên, không có một ngưỡng lạm phát cơ bản duy nhất được xem là nguy hiểm đối với mọi quốc gia.
Việc đánh giá cần dựa trên mục tiêu ổn định giá cả, đặc điểm nền kinh tế, mức độ kéo dài và nguyên nhân của lạm phát.
Lạm phát cơ bản thấp có luôn tốt không?
Lạm phát cơ bản thấp và ổn định thường hỗ trợ khả năng dự báo chi phí và lập kế hoạch kinh tế.
Tuy nhiên, nếu lạm phát cơ bản giảm quá thấp do nhu cầu tiêu dùng suy yếu nghiêm trọng, nền kinh tế có thể đối mặt với những rủi ro khác.
Đặc biệt, khi lạm phát cơ bản chuyển sang âm và tình trạng giảm giá kéo dài, nguy cơ giảm phát có thể xuất hiện.
Do đó, mục tiêu của chính sách tiền tệ thường là duy trì ổn định giá cả phù hợp với điều kiện kinh tế, thay vì cố gắng đưa lạm phát về mức thấp nhất có thể.
Lạm phát cơ bản tại Việt Nam được theo dõi như thế nào?
Tại Việt Nam, lạm phát cơ bản là một trong những chỉ tiêu được cơ quan thống kê công bố để phản ánh xu hướng biến động giá tiêu dùng.
Chỉ số này được sử dụng cùng CPI toàn phần nhằm đánh giá tình hình giá cả và hỗ trợ phân tích kinh tế vĩ mô.
Trong các báo cáo thống kê, lạm phát cơ bản có thể được trình bày theo nhiều cách như mức tăng so với tháng trước, so với cùng kỳ năm trước hoặc mức tăng bình quân trong một giai đoạn.
Những cách so sánh này không hoàn toàn giống nhau.
Ví dụ, lạm phát cơ bản tháng 9 tăng 3% so với cùng kỳ năm trước không đồng nghĩa lạm phát cơ bản bình quân chín tháng cũng tăng 3%.
Khi đọc báo cáo, cần xác định rõ kỳ so sánh để tránh hiểu nhầm.
Đối với Việt Nam, biến động giá năng lượng, lương thực, thực phẩm, dịch vụ và tỷ giá có thể tạo ra sự khác biệt giữa CPI toàn phần và lạm phát cơ bản.
Nếu CPI tăng nhanh hơn lạm phát cơ bản, cần phân tích liệu các nhóm hàng bị loại trừ có đang đóng góp lớn vào mức tăng giá chung hay không.
Ngược lại, nếu lạm phát cơ bản cao hơn CPI, điều đó có thể phản ánh giá các nhóm hàng được giữ lại trong rổ tính đang tăng nhanh hơn mức giá chung.
Tuy nhiên, cần phân tích dữ liệu chi tiết thay vì kết luận chỉ từ chênh lệch giữa hai tỷ lệ.
Cách đọc số liệu lạm phát cơ bản trong báo cáo kinh tế
Khi theo dõi các báo cáo kinh tế, người đọc nên chú ý đến ba yếu tố chính.
Mức lạm phát so với cùng kỳ
Chỉ tiêu này phản ánh tỷ lệ thay đổi của CPI cơ bản so với cùng tháng năm trước.
Đây là cách đo thường được sử dụng để đánh giá diễn biến lạm phát theo năm.
Tuy nhiên, kết quả có thể chịu ảnh hưởng từ mức giá nền của năm trước.
Mức thay đổi so với tháng trước
Chỉ tiêu này giúp nhận diện những thay đổi gần đây của áp lực giá.
Tuy nhiên, số liệu theo tháng có thể chịu ảnh hưởng của yếu tố mùa vụ.
Để đánh giá chính xác hơn, nhà phân tích có thể xem xét số liệu đã điều chỉnh mùa vụ nếu có.
Xu hướng qua nhiều tháng
Một tháng lạm phát cơ bản tăng mạnh chưa đủ để kết luận áp lực lạm phát kéo dài.
Cần theo dõi diễn biến qua nhiều tháng, đồng thời kết hợp với thông tin về tiền lương, tổng cầu, tỷ giá và chi phí sản xuất.
Ví dụ, nếu lạm phát cơ bản duy trì ở mức cao trong nhiều tháng và tăng giá xuất hiện ở nhiều nhóm dịch vụ, đây có thể là tín hiệu đáng chú ý về tính dai dẳng của lạm phát.
Mối quan hệ giữa lạm phát cơ bản và lãi suất
Lạm phát cơ bản có thể ảnh hưởng đến quyết định điều hành lãi suất của ngân hàng trung ương.
Khi áp lực lạm phát nền tảng tăng cao, cơ quan tiền tệ có thể cân nhắc thắt chặt chính sách nhằm hạn chế nhu cầu quá mức và ổn định kỳ vọng.
Việc tăng lãi suất có thể khiến chi phí vay vốn cao hơn, từ đó ảnh hưởng đến tiêu dùng và đầu tư.
Ngược lại, khi lạm phát giảm và điều kiện kinh tế cho phép, ngân hàng trung ương có thể có thêm dư địa để nới lỏng chính sách tiền tệ.
Tuy nhiên, mối quan hệ này không mang tính máy móc.
Không phải cứ lạm phát cơ bản tăng là lãi suất chắc chắn tăng, hoặc lạm phát cơ bản giảm thì lãi suất sẽ giảm.
Quyết định chính sách còn phụ thuộc vào triển vọng kinh tế, rủi ro tài chính và mục tiêu điều hành cụ thể.
Câu hỏi thường gặp về lạm phát cơ bản
Lạm phát cơ bản có phải là CPI không?
Lạm phát cơ bản được tính dựa trên một chỉ số giá tiêu dùng đã loại trừ những nhóm hàng nhất định. Trong khi đó, CPI toàn phần phản ánh biến động giá của toàn bộ rổ hàng hóa và dịch vụ thuộc phạm vi thống kê.
Vì sao lạm phát cơ bản không tính giá xăng dầu?
Giá xăng dầu thường biến động mạnh do thị trường năng lượng và các cú sốc nguồn cung. Việc loại trừ tác động trực tiếp của nhóm này giúp chỉ số lạm phát cơ bản tập trung hơn vào xu hướng giá nền tảng. Tuy nhiên, tác động gián tiếp của xăng dầu vẫn có thể xuất hiện.
Lạm phát cơ bản cao hơn CPI có bình thường không?
Có. Khi giá những nhóm hàng bị loại trừ tăng chậm hoặc giảm, trong khi giá các nhóm còn lại tăng nhanh, lạm phát cơ bản có thể cao hơn lạm phát toàn phần.
Lạm phát cơ bản có ảnh hưởng đến người gửi tiết kiệm không?
Lạm phát cơ bản là một chỉ tiêu phản ánh xu hướng giá cả, không trực tiếp quyết định lợi suất tiền gửi. Tuy nhiên, nó có thể ảnh hưởng đến kỳ vọng và chính sách lãi suất. Khi đánh giá sức mua thực tế của tiền tiết kiệm, người gửi tiền cũng cần xem xét lạm phát toàn phần.
Có thể dùng lạm phát cơ bản để dự báo giá cả không?
Lạm phát cơ bản cung cấp thông tin hữu ích về xu hướng giá nền tảng nhưng không thể dự báo chính xác toàn bộ biến động giá trong tương lai. Việc dự báo cần kết hợp nhiều chỉ tiêu và mô hình kinh tế khác nhau.
Kết luận
Hiểu rõ lạm phát cơ bản là gì giúp chúng ta phân biệt giữa biến động giá tiêu dùng chung và áp lực lạm phát mang tính nền tảng. Bằng cách loại trừ một số nhóm hàng hóa có giá biến động mạnh hoặc chịu ảnh hưởng đặc thù, lạm phát cơ bản cung cấp thêm góc nhìn về xu hướng giá cả trong nền kinh tế.
Tuy nhiên, lạm phát cơ bản không thay thế CPI toàn phần. Việc theo dõi đồng thời hai chỉ số cùng với tăng trưởng kinh tế, tỷ giá, lãi suất và các yếu tố cung cầu sẽ giúp đánh giá tình hình lạm phát chính xác và toàn diện hơn.
